Η μουσική στο σινεμά του Τζιμ Τζάρμους

"only lovers left alive"

Λίγο πριν το εθιστικό soundtrack της φετινής ταινίας του Τζιμ Τζάρμους με τίτλο Only Lovers Left Alive καταναλωθεί μαζικά και αφομοιωθεί σε συνδυασμό με την βαμπρική rock’n’roll αλητεία της εικόνας, αξίζει μια αναδρομή στη πολύχρονη σχέση μουσικής και εικόνας στο σύμπαν αυτού του ασυμβίβαστου σκηνοθέτη και στα συστατικά που βοήθησαν στην συμπαγή διαχρονικότητα και την conceptual ενότητα των ταινιών του.

Ανάμεσα στα τέλη της δεκαετίας του 70 και στις αρχές της δεκαετίας του 80, η Νέα Υόρκη αποτελούσε σανατόριο για ελεύθερα καλλιτεχνικά πνεύματα και μποέμ περιθωριακούς που είχαν τον άφοβο πειραματισμό με τις φόρμες σαν κορώνα στο κεφάλι τους. Σαν μέλη μιας αόρατης αλλά καθόλου ασήμαντης ομήγυρης, οι καλλιτέχνες μεταπηδούσαν εύκολα από τα εικαστικά στο underground σινεμά, από την ποίηση στις performance arts και από το postpunk και το new wave στη ρέγκε και το πρώιμο hip hop. Σε εκείνο το χωνευτήρι επηρροών ανδρώθηκε καλλιτεχνικά ο Τζιμ Τζάρμους όταν σταμάτησε να ξημεροβραδιάζεται στο CBGB και ξεκίνησε την καριέρα του τραγουδώντας και παίζοντας πλήκτρα στο περιθωριακό συγκρότημα των Del-Byzanteens. Όπως όλοι υπάκουαν στις επιταγές της punk φιλοσοφίας, σύμφωνα με την οποία όταν έχεις πάθος και ιδέες, η τεχνική και η ακαδημαϊκήκατάρτιση περισσεύουν, έτσι και ο Τζιμ Τζάρμους επέλεξε (μάλλον συμπτωματικά) την ταμπέλα του κινηματογραφιστή, κουβαλώντας στις εικόνες του την punk αναρχία εκείνης της ταραγμένης περιόδου.

Arthrotzre_3

Από το Permanent Vacation (1980), την πρωτόλεια απόπειρά του πίσω απ’ την κάμερα, ο Τζάρμους δημιούργησε ένα ακατέργαστο υβρίδιο beat λογοτεχνίας και νεουορκέζικης jazz, γύρω από έναν αξιολάτρευτο low-life scumbags (τον πρώτο από τους πολλούς που θα πλαισίωναν αργότερα το σινεμά του) που ονομάζονταν Τσάρλι Πάρκερ. H ρετρό bebop μουσική και τα παλιομοδίτικα σακάκια μιας προ-ροκ εποχής έδωσαν τα πρώτα δείγματα μιας μοντέρνας γραφής και εγκαινίασαν τη συνεργασία του Τζάρμους με τον τζαζίστα John Lurie των Lounge Lizards, η οποία θα συνεχίζονταν στο Stranger Than Paradise (1984). Εκεί θα βλέπαμε για πρώτη φορά τη στέρεα μορφή και το καδραρισμένο, αέρινο στυλιζάρισμα των ταινιών του Τζάρμους, όπου η μουσική υπογραμμίζει τη συναισθηματική πορεία των (αντι)ηρώων που συνήθως είναι παρείσακτοι σε κάποιον ξένο τόπο, παρίες στο ίδιο το περιβάλλον που τους γέννησε. Στο Stranger Than Paradise τον μικροαπατεώνα τζογαδόρο υποδύεται ο Richard Edson ο οποίος είναι o πρώην ντράμερ των Sonic Youth. Την ταινία στοιχειώνει ο κολασμένος r’&’b αφορισμός “I Put A Spell On You“του Screamin’ Jay Hawkins – το ένα και μοναδικό τραγούδι που ακούγεται πέρα από τη μινιμαλιστική μουσική του Lurie

Η ιστορία ενός ανορθόδοξου male bonding δύο αθώων-παρανόμων στο αριστουργηματικό Down By Law (1986) θαArthrotzre_4 τονιστεί από την «αίσθηση» Νέας Ορλεάνης. Η αύρα γύρω από τη μουσική παράδοση της πόλης απογείωσε ένα από τα indie πρωτότυπα κομψοτεχνήματα της δεκαετίας του 80, με τη rhythm’&’blues παράδοση του Dr John και της Irma Thomas. Το διακριτικό score που κινείται σε art house μονοπάτια ανήκει ξανά στον Lurie, ο οποίος συμπρωταγωνιστεί με τον Tom Waits. Ήταν η εποχή που ο Waits έκανε ιδιαίτερη στροφή στον ήχο του με το Swordfishtrombones και το Rain Dogs και έδωσε στην ταινία το χαρακτηριστικό τραγούδι “Jockey Full of Bourbon“. Τα λεπτεπίλεπτα κρουστά και τα ατίθασα πνευστά δένουν με τις ασπρόμαυρες εικόνες και απογειώνουν την υπέροχη εισαγωγή του Down By Law. Ο Tom Waits θα υπογράψει χρόνια μετά το υπέροχο ‘Good Old World (Waltz)’ και ένα μάτσο σαρδόνια instrumental θέματα για τις ανάγκες του soundtrack του ανάλαφρου Night On Earth (1992). Ο χαρακτήρας που υποδύεται στο Down By Law ο Waits, είναι ένας ραδιοφωνικός dj ο οποίος θα μετενσαρκωθεί τρία χρόνια αργότερα στο Mystery Train, και θα επιλέγει από το ραδιόφωνο κομμάτια του Roy Orbison, του Ottis Redding και φυσικά του Elvis Presley, εφόσον η καθεδρία του «βασιλιά» στο Μέμφις στοιχειώνει τις ιστορίες της ταινίας. Τραγούδια όπως το Blue Moon απ’ τον Presley ακούγονται αυτούσια από τους ήρωες μέσα στη σκηνή (κάτι που θα ξαναγίνει σε μια σκηνή του Broken Flowers, με το I Want You του Marvin Gaye). Στο Mystery Train (1989), με τον Waits αόρατο και τον Lurie για πρώτη φορά απόντα, τα ηνία του μουσικού/ηθοποιού αναλαμβάνει ο Joe Strummer σε έναν ελαφρά  παρανοϊκό ρόλο που βρίσκεται στην κόψη του ξυραφιού και της αναίτιας βίας. Τα κακόφημα blues bar, οι κάβες, τα φτηνιάρικα ξενοδοχεία, τα μπαρμπέρικα, ο πανταχού παρών Elvis, ο παραγνωρισμένος Carl Perkins και τα θρυλικά στούντιο της Sun, ορίζουν το πλαίσιο δράσης με τον Screamin’ Jay σε ρόλο ξενοδόχου και ένα μικρό cameo του Rufus Thomas για να σκάσει το χειλάκι όσων γοητεύονται από την σημειολογία του Τενεσί και του rock’n’roll.

Στη συρραφή μικρού μήκους ταινιών Coffee & Cigarettes (1993) συναντάμε απολαυστικές laid back συνομιλίες του Jack και της Meg των White Stripes και του Tom Waits με τον Iggy Pop. Η τελευταία είναι ένα από τα πιο απολαυστικά πράγματα σε ολόκληρη την φιλμογραφία του Τζάρμους. Ο Iggy λίγο μετά θα έχει έναν αξιοσημείωτο 2ρόλο στο Dead Man αλλά όχι στη μουσική της ταινίας την οποία ανέλαβε εξ’ολοκλήρου ένας άλλος από τους τελευταίους επιζώντες μιας εποχής του ροκ που ήταν πολύ επικίνδυνη για να μακροημερέυσει, ο Neil Young. Το album του “After the Gold Rush” μνημόνευε εκείνη την απώλεια ταυτότητας και κληρονομιάς και ήταν ένας μικρός επιτάφιος για το χαμένο ποιητικό πνεύμα της Αμερικάνικης ελευθεριότητας. Μακρινοί απόηχοι εκείνου του album υπάρχουν στο ελεγειακό soundtrack που φιλοτέχνησε ο Young για το Dead Man (1995), το post-everything υπαρξιακό γουέστερν του Τζάρμους. Το όνομά τους οι Crazy Horse το είχαν δανειστεί από έναν αρχηγό φυλής που εναντιώθηκε στις τοπικές αρχές στηρίζοντας τα ήθη και τη σκυτάλη των αξιών που πάρθηκαν βίαια από τους ιθαγενείς. Ο περιπλανώμενος νεκρός που ονομάζεται Γουίλιαμ Μπλέικ (συνωνυμία;) βρίσκεται σε μια ατέρμονη αναζήτηση μιας «δουλειάς» που του έχουν υποσχεθεί και οδηγείται σε μια μετα-κοσμική, καρμική λύτρωση της βασανισμένης ψυχής του. Ο Neil Young μέσα σε τρείς μέρες αυτοσχεδίασε μπροστά στην οθόνη βλέποντας την ταινία και ηχογραφώντας ζωντανά στο ράντζο του, σε μια σειρά από προσχέδια χειροποίητων solo, φτιάχνοντας ένα album με λυτρωτικά ξεσπάσματα και ημιτελή riff γεμάτα αγωνία. Ένα χρόνο μετά την έξοδο της ταινίας, ο φακός του Τζάρμους ακολούθησε τον Young και τους Crazy Horse στην περιοδεία τους. Το αποτέλεσμα ήταν το Year Of The Horse (1997) ένα από τα σπουδαιότερα μουσικά ντοκουμέντα που είδαμε στο σινεμά μετά το Stop Making Sense του Τζόναθαν Ντέμι. Να σημειωθεί ότι και ο Τζάρμους έχει σκηνοθετήσει ένα τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ για τους Talking Heads.

ghost-dog-rzaΤην αφαιρετική προσέγγιση του Young ακολούθησε ο RZA για τη μουσική επένδυση της αξεπέραστης σε ωριμότητα δημιουργίας του σκηνοθέτη, Ghost Dog (1999). Η ταινία ήταν ένα υψηλής διανόησης κράμα αστικού δυτικού πολιτισμού και θεόπνευστης ανατολικής φιλοσοφίας, ένα απαιτητικό μείγμα γουέστερν και μαφιόζικης ταινίας και μια μίξη αισθητικών επιρροών από φτηνά blaxploitation μέχρι ταινιών με σαμουράι, για την οποία ο RZA έμπλεξε τα zen breakbeat που έγραφε πάνω στην πρώιμη κονσόλα των Wu Tang Clan -όπως οι Crazy Horse σε σχέση με το Dead Man, οι Wu Tang πήραν το όνομά τους από μια σέκτα Σαολίν μοναχών στην Κίνα, δημιουργώντας έτσι έναν άρρηκτο πολιτισμικά συνδετικό κρίκο. Οι λούπες του RZA έδεσαν απόλυτα με τη χορογραφία της βίας και τις αφηγηματικές παραμέτρους της ταινίας – τον κώδικα τιμής, την πνευματικότητα και την πειθαρχεία ενός έκπτωτου ronin και του επικοινωνιακού χάσματος στην καρδιά της μητρόπολης. Ένα ψηφιακό λίφτινγκ στην αρχαία kung-fu αισθητική και στον αναλογικό τρόπο ζωής ενός «περιστερόφιλου» πληρωμένου δολοφόνου.

ΤArthrotzre_5ο επάγγελμα του δολοφόνου ασκεί και ο ήρωας της ταινίας The Limits of Control (1999) που ακολούθησε την πιο mainstream απόπειρα του Τζάρμους με το Broken Flowers (2005). Ο αμίλητος και ανώνυμος ήρωας του Limits of Control είναι ένας αφοσιωμένος στην τελειότητα επαγγελματίας με απόλυτα αυστηρή ρουτίνα που βρίσκεται στο επίκεντρο ενός περίπλοκου γρίφου συμφερόντων. Μετά από μια τολμηρή επιλογή του Τζάρμους μέρος της μουσικής αναλαμβάνει το Γιαπωνέζικο ροκ συγκρότημα των Boris και το εξωστρεφές 60’s acid rock τους έρχεται σε υπολογισμένη αντίθεση με τα όρια του συναισθηματικού ελέγχου του ήρωα. (το ίδιο τολμηρή και απρόβλεπτη ήταν η χρήση μουσικής από την Αιθιοπία του Mulatu Astatke για το Broken Flowers). Το “Farewell” των Boris λειτουργεί σαν σκοτεινό mantra ανάμεσα στη δράση ενώ στο τελικό κρεσέντο βίας ο Τζάρμους βάζει ειρωνικά τον δολοφόνο να χρησιμοποιεί για φονικό όπλο μια χορδή κιθάρας.

Στο φετινό Only Lovers Left Alive με πρωταγωνίστρια την Tilda Swinton, ο Τζάρμους αφηγείται έναν transcendental βαμπιρικό μύθο, κατασκευάζοντας ένα στοχαστικό υβρίδιο θανατίλας και ρομαντισμού, τον οποίο έντυσε με ακόμα πιο obscure επιλογές: με το rockabilly της Wanda Jackson, το garage rock των Black Rebel Motorcycle Club, τις πυκνές κιθάρες των White Hills, τη νότια R’n’B της Denise LeSalle, την ψυχωμένη country του Charlie Feathers, την εξωτική ευαισθησία της Yasmine Hamdan, τον ανατολίτικο μυστικισμό των Kasbah Rockers, τους dub ήχους του Bill Laswell και κυρίως με τον Γερμανό συνθέτη Jozef Van Wissem (με τον οποίο έχει ηχογραφήσει τα μικρά album “Concerning The Entrance Into Eternity” και “The Mystery of Heaven“).

Χάρη στην εστέτ ατμόσφαιρα μυστήριου και το ακαταμάχητο στυλ των μαύρων γυαλιών των απέθαντων βαμπίρ, ο εξηντάχρονος πλέον δημιουργός φτιάχνει φέτος ένα αυθεντικό κινηματογραφικό χαρμάνι με χαρακιές βινυλίου, από τα αυλάκια του οποίου ξεπηδάνε πίδακες αίματος και γενναίος ρομαντισμός.

δημοσιεύθηκε στο Avopolis

Advertisements

About InfluencesOnly

a television version of a person with a broken heart
This entry was posted in Cinema, Music. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s