“Martyr” Scorsese

“My whole life has been movies and religion. That’s it. Nothing else” Μάρτιν Σκορσέζε

Το σινεμά του Σκορσέζε χρειάζεται ολόκληρους τόμους βιβλιογραφίας για να αναλυθεί και να εκτιμηθεί στην ολότητά του ως φιλοσόφημα και ως προς το καλλιτεχνικό του εκτόπισμα. Η παρακάτω σύντομη μελέτη φιλοδοξεί να αποσταλάξει μόνο το θρησκευτικό υπόβαθρο από μερικούς βασικούς σταθμούς της φιλμογραφίας του.

“You don’t make up for your sins in church. You do it in the streets. You do it at home. The rest is bullshit and you know it” Mean Streets

Ο Τσάρλι από τους Κακόφημους Δρόμους, αντιμέτωπος με ενοχές

Το «καθολικό» ηθικό και πνευματικό βάρος της Ιταλοαμερικάνικης κοινότητας των μεταναστών στη Νέα Υόρκη έχει ποτίσει σε βάθος το σινεμά του Σκορσέζε και είναι μια παράμετρος-κλειδί για την κατανόηση και αφομοίωση του έργου του. Επιπλέον είναι μια πλευρά που δεν έχει αναλυθεί όσο πρέπει, όχι φυσικά με όρους θρησκευτικούς και θεολογικούς αλλά κυρίως όσον αφορά στην πνευματικότητα και τον φιλοσοφικό πυρήνα πίσω από την ψυχολογία των ηρώων του.

Από μια απλή ανατροπή της προδιαγραφόμενης μοίρας, ο Μάρτιν Σκορσέζε λοξοδρόμησε σε νεαρή ηλικία από μια ζωή σαν κληρικός και αφοσιώθηκε στο σινεμά. Χρόνο με το χρόνο η ζωή του περιείχε λιγότερη θρησκεία και περισσότερο σινεμά, παρόμοιες λατρείες και παρόμοια διαδρομή ως προς την αφοσίωση και τη λυτρωτική τους δύναμη. Η παρουσία του Καθολικισμού όμως στις ταινίες του, κυρίως μέσα από τη συντήρηση των χρηστών παραδόσεων των Ιταλοαμερικάνων στις φτωχογειτονιές της Νέας Υόρκης είναι περισσότερο έντονη απ’ όσο φαίνεται. Για παράδειγμα πίσω από τη θεμελιώδη πράξη της αιματηρής «θυσίας» στην καθαρτήρια βία του φινάλε του Ταξιτζή, δεν βρίσκεται μόνο η αναβράζουσα αστική βία αλλά η παγανιστική αντίληψη της εξιλέωσης σαν αιματηρή μέθοδος αντίστροφης ψυχανάλυσης. Από τα ιδεώδη των Πεντηκοστιανών και την αίσθηση δικαίου των Προτεσταντών, μέχρι την Καθολική φοβία της επερχόμενης Θείας τιμωρίας και οργής είναι τα στοιχεία που πυροδοτούν το Ακρωτήρι του Φόβου. Οι πασιφιστικές διδασκαλίες του Δαλάι Λάμα εξετάζονται στωικά στο Kundun, η Χριστιανική εξαγνιστική δύναμη της συμπόνιας κυκλοφορεί με ασθενοφόρο στα Σταυροδρόμια της Ψυχής, τα θεία πάθη και η «αιρετική» πτώση της ανθρώπινης υπόστασης του Χριστού παίρνουν συμπαντική διάσταση στον Τελευταίο Πειρασμό, ο μαζοχιστικός αρσενικός Καθολικισμός νικάει κατά κράτος το Οργισμένο Είδωλο, η ενοχική σεξουαλικότητα είναι η γενετήρια βίαιη συμπεριφορά πίσω από τους Κακόφημους Δρόμους και το κυριότερο απ’ όλα: η βία της παραδοσιακής Μαφίας και οι Ιταλοαμερικάνικοι άγραφοι νόμοι της Σικελίας, συνδέονται με τη θρησκεία στα Καλά Παιδιά.

“Every man… every man has to go through hell to reach paradise” Cape Fear

Ο σύνδεσμος θρησκευτικότητας και οργανωμένου εγκλήματος είναι μια παραγνωρισμένη παράμετρος που διέπει το σινεμά του Σκορσέζε και τον διαφοροποιεί έντονα από τους ομοίους του. Το εγκληματικό ήθος των Ιταλοαμερικάνων διαφέρει εξαιτίας του κληρονομημένου Καθολικισμού – ως σύνδεσμος με το παρελθόν- σε σχέση με τις υπόλοιπες κοινωνικές μειονότητες της Νέας Υόρκης. Ο θρήνος, η μετάνοια και ο μαζοχισμός στο Ιταλοαμερικάνικο σινεμά του Σκορσέζε είναι αντίλαλοι της έκθεσής του στην ενοχική αντίληψη του Ιρλανδικού και Ιταλικού Καθολικισμού που κυριαρχεί στη γειτονιά της Little Italy. Πίσω από τους αυταρχικούς μποξέρ και τους αιμοδιψής γκάνγκστερ, τους ιερείς και τους παράνομους, την όπερα που ακούγεται από τα ανοιχτά παράθυρα και τους εκκωφαντικούς καυγάδες μέσα στα μικρά διαμερίσματα, βρίσκονται οι μνήμες της Ιταλικής γειτονιάς, στην καρδιά της Νέας Υόρκης. Ουσιαστικό σκαλοπάτι για την κατανόηση του Σκορσεζικού σύμπαντος είναι οι αρχές του Καθολικισμού σε αντίστιξη με την εφαρμογή του Προτεσταντισμού, ακόμα και με το βλέμμα του απόλυτου αθεϊσμού από πλευράς του θεατή.


 Οι θρησκευτικές εικόνες στο κελί του Μαξ Κέιντι και η αίσθηση δίκαιου και άδικου χαραγμένες στο κορμί του. Λίγο πριν διδάξει την “απώλεια”.

Η ανδρική βία και η εσωτερική αίσθηση της αμαρτίας και του ηθικού χρέους έχει μπερδέψει πολλούς θεωρητικούς (μέχρι και για ομοφυλοφιλικό υπόβαθρο στον μαζοχισμό του Τζέικ Λα Μότα από το Οργισμένο είδωλο ή στον Τσάρλι των Κακόφημων Δρόμων έχουν μιλήσει) και προσπερνούν την ουσία πίσω από τον γκάνγκστερ που περνάει από τη μητέρα του με όλο το σεβασμό (rispeto) και με ένα πτώμα στο πορτμπαγκάζ στα Καλά Παιδιά ή την ψυχολογία του κακοποιού που λίγο αφού εξαπολύσει άγρια βία φροντίζει να είναι στην ώρα του για να δει την πρώτη θεία κοινωνία του γιού του στο Καζίνο. Η έννοια της τιμής και της ντροπής σε όρους «γειτονιάς» έρχονται σε αντίστιξη με την αρετή και την ταπεινότητα σε όρους θρησκευτικούς. Ο διχασμός των δυο είναι που γεννάει τα σπουδαιότερα Σκορσεζικά δράματα κα στις παρυφές αυτής της εσωτερικής πάλης, η οποία επιβαρύνεται είτε με τα Προτεσταντικά ήθη είτε με τα κοινωνικά συμπλέγματα των Ναπολιτάνων και των Σικελών, πηγάζει η αρσενική βία πάνω στην οποία χτίζεται το έγκλημα και η παραβατική συμπεριφορά.

Σε αυτή τη λεπτομέρεια ξεκινάει η ανάγνωση του Σκορσεζικού Καθολικισμού ως δόγμα περιοριστικών ενοχών και μπαίνει στις ταινίες η βαθύτερη ουσία της λύτρωσης μέσα από την συμπονετική αυταπάρνηση και τον αυτοβασανισμό. Εκεί ακριβώς έγκειται η καταπιεσμένη σεξουαλική και λεκτική συμπεριφορά. Το σινεμά του Σκορσέζε δεν αναπαριστά αισθητικά τα στερεότυπα των γκάνγκστερ και της βίας, αλλά ο ίδιος, ως αυθύπαρκτος και ακέραιος καλλιτέχνης, καταφέρνει να εμφυσήσει τις βαθιές πνευματικές ανησυχίες στα Ιταλοαμερικάνικα ανδρικά αρχέτυπα που έχει σαν ήρωες και να σημειώσει ένα βαρυσήμαντο κοινωνιολογικό σχόλιο –κληρονομιά προς μελέτη και κατανόηση.

“Thank God for the rain to wash the trash off the sidewalk” Taxi Driver

Ο εξολοθρευτής άγγελος Τράβις Μπίκλ

Ο Ταξιτζής έχει τα λιγότερα Καθολικά στοιχεία από κάθε άλλη ταινία του Σκορσέζε της πρώτης περιόδου, όμως η παρανοημένη πνευματικότητα μέσα από τη οργή και την κοινωνική απομόνωση διαχέεται στην καθημερινότητα ενός απόλυτου αντιήρωα. Η μοναξιά εκφράζεται με σιωπηλή οργή που συνδέεται με ένα θεολογικό σύστημα σκέψης και το ανάλογο λατρευτικό τυπικό της, που είναι ο εξαγνισμός μέσω του αίματος. Ο Τράβις θέλει μια «βροχή» να καθαρίσει την πόλη από τα πρεζόνια, τις πόρνες, τους νταβατζήδες και τα κακοποιά στοιχεία. Θέλει την επίγεια οργή του Θεού μέσω μια τελετής αίματος. Περισσότερο θέλει να βρει ο ίδιος τη σωτηρία, πρώτα με το να σώσει μια ανήλικη πόρνη η οποία δεν θέλει να σωθεί (όπως και στους Κακόφημους δρόμους ο ήρωας θέλει να σώσει τον αμνό/προστατευόμενο που δεν θέλει να σωθεί), και με το να συνδεθεί ερωτικά με μια μοντέρνα γυναίκα την οποία φαντάζεται σαν την προσωποποίηση τη αγνότητας (they  can’t  touch  her). O Τράβις δαιμονοποιεί τον νταβατζή που εξουσιάζει την πόρνη, αλλά και τον συνάδελφο στον εργατικό χώρο της γυναίκας, ως αρσενικό που την διεκδικεί και της ασκεί κακή επιρροή. Ο ίδιος μαζοχιστικά οδηγεί τη γυναίκα σε έναν κινηματογράφο που προβάλει πορνοταινίες επιθυμώντας να την απομακρύνει νιώθοντας ανάξιος (πράξη ενοχικού μαζοχισμού). Η συνειδητοποίηση της ματαιότητας για επικοινωνία με το αστικό πρότυπο γυναίκας και ο ασαφής σκοπός του απέναντι στο βεβηλωμένο άνθος της ανήλικης, οδηγούν σε ένα ελεγειακό φινάλε «θεϊκής οργής» προς πάσα κατεύθυνση που πηγάζει από μια τελολογική θρησκευτική αντίληψη. Ο Σκορσέζε αντιλαμβάνεται τον Τράβις σαν αυτονομιστή τιμωρό σε μια συμβολική αποδοχή των φονταμενταλιστικών καθολικών ιδεών σε ένα σλάλομ από πυροβολισμούς και ζωώδεις μάχες πριν καταλήξει σε μια μικρή σταύρωση. Η «θυσία αίματος» είναι συνθήκη απαραίτητη για την έξοδο των ηρώων από τα προσωπικά πάθη. Ο «God’s lonely man» σώζεται σε ένα βάπτισμα από πίδακες αίματος, καθώς τρέχει το αίμα (από το λαιμό του) σε έναν καθαρό παραλληλισμό με καθολικές αγιογραφίες.

“I am like God, and God like me. I am as large as God, He is as small as I. He cannot above me, nor I beneath Him be” Cape Fear

Ο τυπικός σκορσεζικός ήρωας, για να αποφύγει την καταστροφή, το χάος και τον πανικό και να απολαύσει τα μακάρια οφέλη της «θείας» αποδοχής θα πρέπει να αποφεύγει τα κοινωνικά ταμπού. Η προσβολή των επιβεβλημένων νόμων τον μετατρέπουν σε παρία που μολύνει την πνευματική ομοιομορφία και την παράδοση.Η εσωτερική πάλη του μαζοχισμού που είναι αποτέλεσμα προσωπικής ταπείνωσης ως ανάγκη για πατρικό/θεικό πρότυπο και όλου του σαδισμού που πηγάζει από το μεσσιανικό κόμπλεξ ανωτερότητας. Αυτή η εσωτερική αντιπαλότητα σκίζει στα δυο τις ψυχές όλων των ηρώων του Σκορσέζε που αντιλαμβάνονται το τραύμα σαν έμφυτο και αδιαίρετο με την ανθρώπινη φύση τους και δοκιμάζονται με καθημερινές μικρές δοκιμασίες αυταπάρνησης. Η θυσία και η τιμωρία είναι σημάδια χάρης που αναδεικνύουν τη μετάνοια του ανθρώπου. Οι τελετές, οι προσευχές και τα έργα ελέους είναι δείγματα «σωτηρίας». Οι Ιρλανδοί Προτεστάντες και Καθολικοί στο Departed και τις Συμμορίες της Νέας Υόρκης, πάνε με “το σταυρό στο χέρι”, και αντιτάσσονται στο εύκολο κέρδος του τζόγου των Ιταλών του Καζίνο που έχουν το άλλοθι της εξομολόγησης, ενώ δέχονται ότι μόνο με σκληρή δουλειά μπορεί κάποιος να απολαμβάνει τα πλούτη. Το σινεμά του Σκορσέζε έχει τα στίγματα του Καθολικισμού που κουβάλησαν οι Ιταλοί μετανάστες στην Αμερική και συγκρούστηκε σθεναρά με το δόγμα και τον τρόπο ζωής των Ιρλανδών που είδαμε στις Συμμορίες της Νέας Υόρκης. Αντίθετα με τους Ιταλοαμερικάνους Καθολικούς, οι Ιρλανδοί σχημάτισαν μια καλά οργανωμένη εκκλησιαστική δομή πίσω από την λειτουργία της κοινότητάς τους, που μιμήθηκε την Αγγλοσαξονική προτεσταντική εκκλησία.

“Don’t tell me about the Good book now, son. I’ll preach heaven and beat the hell out of you” Bringing Out The Dead

 Η γειτονιά που διαδραματίζεται το Mean Streets

Η πρώτη ταινία του, το Who’s That Knocking At My Door είναι ίσως η πιο αντιπροσωπευτική απεικόνιση της έννοιας της Ρωμαιοκαθολικής ενοχής και των θρησκευτικών συμπλεγμάτων των Ιταλοαμερικάνων του Σκορσέζε. Ο J.R. (ο ήρωας που υποδύεται ο Καιτέλ) διχάζεται απέναντι στον έρωτά του για μια κοπέλα και τις θρησκευτικές εμμονές του. Το δίπολο αγίας/πόρνης διχάζει το μυαλό και τις ανάγκες του ήρωα. Η Καθολική θεοποίηση της μητρότητας, η αγιότητα του γάμου και η αγνότητα της θηλυκής παρθενίας έχουν παγιδεύσει τον χαρακτήρα σε μια μη κανονική αντίληψη για τις γυναίκες και βασανίζεται ανάμεσα στη Σκύλα και τη Χάρυβδη των αγίων γυναικών που σώζουν και εξιλεώνουν και των κολασμένων/μαγαρισμένων θηλυκών που καταστρέφουν. Ο διαχωρισμός σε παρθένες και σε πόρνες που παίδευε το τραυματισμένο από τον πόλεμο μυαλό του Τράβις από τον Ταξιτζή και του Τζίμι Ντόιλ από το New York New York. Όταν ο κάθεται ο Ντόιλ (Ντε Νίρο) μαζί με την Φρανσίν (Μινέλι) και την παρακολουθεί να παραγγέλνει φαγητά και ιδιαίτερα ποτά τη ρωτάει: «που έμαθες να παραγγέλλεις έτσι, ποιος σου τα μαθαίνει αυτά;» Αμέσως με το μυαλό του την φαντάστηκε σαν περπατημένο θηλυκό, σαν μια από τις γυναίκες (broads) που δεν αξίζουν προσοχή. Ήταν η αρχή μιας βάναυσης και ανταγωνιστικής σχέσης. Το δίπολο των γυναικείων κατηγοριών (σύζυγοι/γκόμενες, παρθένες/πόρνες) δεν έχει μέση λύση και βασίζεται στην καρδιά του πατροπαράδοτου καθολικισμού και στα θρησκευτικά συμπλέγματα.

Who’s That Knocking At My Door

Πρόκειται για τις ίδιες δηλητηριώδεις ιδέες που πότισαν το μυαλό του J.R. μέσα από την αυταρχική του καθολική ανατροφή. Ο J.R. θα προσπαθήσει να κάνει έρωτα με την κοπέλα (που απλά ονομάζεται The Girl) στη κρεβατοκάμαρα των γονιών του, κάτι σαν ύψιστη πράξη διαχωρισμού της από τις υπόλοιπες. Θεοποιημένος συγκερασμός μητρότητας και ερωμένης σε ένα πρόσωπο, η Καθολική ιδέα της ιδανικής γυναίκας. Ο J.R. θα μάθει ότι δεν είναι «αγνή» και πως έχει πέσει θύμα βιασμού. Οι αναστολές του θα αμβλυνθούν και μαζί θα έρθει η καταρράκωση της επιβλητικής αρσενικής του φύσης. Όταν θα έρθει αντιμέτωπος με τον πνευματικό και σαρκικό διχασμό θα τρέξει για εξομολόγηση σε μια εκκλησία που κυριαρχείται από εικονογραφία αγίων σε πράξεις βασανισμού και αυτοτιμωρίας. Στο τέλος θα της κάνει ερωτική εξομολόγηση λέγοντας ότι τη «συγχωρεί». Θα αποκτήσει μεσσιανικό κόμπλεξ και θα σταθεί σαν τιμωρός και λυτρωτής απέναντί της, σαν να είναι ο μόνος που θα αποδεχτεί τη βεβηλωμένη φύση της και το προγαμιαίο παρελθόν της. Σαν πράξη υπέρβασης και παρανοημένης αποδοχής.

“Jesus Christ could come off the cross sometimes and he don’t give a fuck” Raging Bull

Η Τιμωρία

Στο αξεπέραστο αριστούργημά του, ο Σκορσέζε χρησιμοποιεί τον Τζεικ Λα Μότα όχι φυσικά σαν ιστορικό πρόσωπο αλλά σαν αρχέτυπο αδελφικής αγάπης/μίσους, εμμονοληπτικού καθολικισμού και μαζοχιστικού βίου ως φόβο απέναντι στη σωτηρία. Ο Σκορσέζε ξεπερνώντας τις συμβάσεις ανάλογων ταινιών με βίαιους μποξέρ με καλή καρδιά, εικονογραφεί έναν μαζοχιστικό χαρακτήρα με εξουσιαστικές τάσεις, με σαδισμό και αυτοκαταστροφή, που παλεύει στο ρινγκ -αυτούσια μεταφορά του δρόμου για τη λύτρωση- σαν να μην του αξίζει να ζει. Οι αγώνες είναι κινηματογραφημένοι από το εσωτερικό του ρινγκ και δίνουν την αίσθηση μιας παγανιστικής τελετουργίας, ενός κολαστηρίου των ψυχών στην μετωπική κάθοδό τους. Το μαστίγωμα του θείου πάθους θα λάβει χώρα στα αιματοβαμμένα σχοινιά, η σταύρωση θα συμβεί στο υπόγειο κελί μιας φυλακής και η συμβολική ανάσταση – αν όχι λύτρωση – σε ένα άθλιο μπαρ με παρακμιακό stand-up comedy και sex show. Ο Τζέικ χτυπάει το κεφάλι του στον τοίχο μπήγοντας ο ίδιος τα καρφιά στις παλάμες του. Η βία στην υπόγεια φυλακή στράφηκε επιτέλους στο εαυτό του καθώς η προσωπική του Νέμεσις δεν ήταν τελικά ο Σούγκαρ Ρέι αλλά ο ίδιος ο εαυτός του όπως υπαινίσσεται η πρώτη σκηνή στην οποία ο Λα Μότα ρίχνει γροθιές στον αέρα, σαν να πολεμάει του αόρατους εχθρούς του.

Πάγος και νερό

Όταν ο Τζέικ Λα Μότα πηγαίνει την (ανήλικη) Βίκι στο σπίτι του, παρατηρούμε στην κρεβατοκάμαρα των γονιών του μια εικόνα της παναγίας και το εικόνισμα του αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης. Ο εσταυρωμένος βρίσκεται σε περίοπτη θέση στη σκηνή ξελογιάσματος/μύησης και εμφανίζεται στο κάδρο τη στιγμή που η ερωτική πράξη διακόπτεται, υπογραμμίζοντας την πνευματική δοκιμασία που υποφέρει ο ήρωας. Όπως οι περισσότεροι ήρωες του Σκορσέζε, ο Λα Μότα υποφέρει από τον διχασμό μεταξύ Παναγίας/πόρνης στον τρόπο που αντιμετωπίζει τη γυναίκα. Η διχοτόμηση απέναντι στις γυναίκες που προορίζονται για γάμο και στις γκόμενες της γειτονιάς έχει ρίζες στο αρχέτυπο της Μαγδαληνής – σύνδρομο που εμφανίζεται όταν η Βίκι συναναστρέφεται με άντρες της γειτονιάς στην πισίνα και κουβαλάει φαινομενικά την αγνότητα που ο Τζέικ πάντα έψαχνε. Είναι η πρώτη στιγμή που ο Τζέικ κάνει παρατήρηση στην αδερφό του για τη γλώσσα που χρησιμοποιεί (Joey, how many times I gotta tell you, you, why you’re always cursing?) σαν να αφυπνίστηκε στιγμιαία και επιθυμεί να είναι άξιος να λάβει τη «χάρη» παρά τον οχετό από βρισιές που εξαπέλυε νωρίτερα. Στην πρώτη τους συνομιλία τους χωρίζει ένας σιδερένιος φράχτης, πίσω από τον Λα Μότα υπάρχει ένας τοπικής ναός και πίσω από την Βίκι οι άνθρωποι με μαγιό που υπογραμμίζει μια παράξενη συγγένεια στις δυο μορφές λατρείας, της πνευματικής και της σωματικής. Κατά τη διάρκεια του γάμου τους, οι υποψίες για απιστία, εμφυτεύονται με τη μορφή παράνοιας και παθολογικής ζήλιας από τον Λα Μότα, επειδή η Βίκι αρχίζει και συμπεριφέρεται σαν πρότυπο femme fatale. Όμως η αιτία αυτής της παράνοιας γύρω από το άπιστο (;) θηλυκό είναι και ό κύριος λόγος που τον τράβηξε, εξαιτίας του θηλυκού δίπολου Παναγίας/πόρνης και που τον ωθεί σε μια ψυχολογική διπλοπροσωπία που ξεσπάει με σωματική βία. Όπως τον προειδοποιεί ο Τζόι “she’s not a broad, you don’t bang her and forget about her”, όμως αυτό δεν εμποδίζει τον Τζέικ να υποπτεύεται ότι η Βίκι θα δοθεί σε οποιονδήποτε άνδρα αν βρει την ευκαιρία – παράδοση μισογυνισμού της Νότιας Ιταλίας. Ο ανδρικός κώδικας σεβασμού σε ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον κλονίζεται όταν η Βίκι κάθεται με τους γκάνγκστερ της γειτονιάς οι οποίοι στην πραγματικότητα είναι εργαλεία των τοπικών ιερέων. Οι παπάδες προστατεύουν τα χριστιανικά ήθη ενώ οι γκάνγκστερ την ευνομία και την διευθέτηση των υποθέσεων στην υλική καθημερινότητα.


 Τα Καθολικά σύμβολα στην κρεβατοκάμαρα του Λα Μότα


Τα κεριά στο δωμάτιο της πόρνης που θυμίζουν εκκλησία

Ο Τζέικ διακόπτει την ερωτική συνεύρεση με την Βίκι τηρώντας τον βασικό κανόνα του να μην έχει ερωτική επαφή πριν τον αγώνα. Η ουσία της σκηνής αποκαλύπτει στην πραγματικότητα μια ασκητικής  φύσεως αυτοσυγκράτηση στο δρόμο προς τον εξαγνισμό. Ο διάλογος υποδεικνύει διακριτικά τα πάθη: o Τόμι Κόμο λέει ότι αν ο Τζείκ στήσει έναν αγώνα θα του δώσει μια ευκαιρία για τον τίτλο με τις λέξεις «deliver him a shot at championship» όπως «deliver him to God». Το voice over του αγώνα λέει πυρετωδώς ατάκες όπως «La Motta’s martyrdom» και «nobody could take such punishment».
Όροι με σαφή θρησκευτικό προσανατολισμό που ορίζουν το μαρτύριο για την ανάξια ζωή του και τον εξαγνισμό μέσα από τα πάθη στο ρινγκ από τον τιμωρό Σούγκαρ Ρέι. Το ρινγκ είναι το ιερό τερέν και ο διαιτητής είναι ο δίκαιος «κριτής» που παρατηρεί τη μάχη και την επιβολή της τιμωρίας.

“God loves me. I know he loves me. I want him to stop” The Last Temptation Of Christ

Ο Σκορσέζε ταυτίζει τον καθολικισμό με το μποξ με μια μεθοδευμένη εικονογραφία. Η ρόμπα του Λα Μότα μοιάζει με την αμφίεση καθολικού μοναχού και το μονοπλάνο εισόδου στο ρινγκ θυμίζει το πέρασμα στο ιερό του ναού. Ανάμεσα στους γύρους ο προπονητής κάνει σε αργή κίνηση τις χειρονομίες ενός ιερέα που ευλογεί το νεκρό, η μασέλα προσφέρεται στον αθλητή σαν να είναι η Θεία κοινωνία, το σφουγγάρι που τον σκουπίζουν στάζει το αίμα του στον κουβά με το νερό κάνοντας έτσι μια ισχυρή παραπομπή στις  Χριστιανικές λατρείες. Η Βίκι έχει ταυτιστεί με το νερό- στην πρώτη τους συνάντηση πίνουν νερό, οι χαρούμενες στιγμές συνδυάζονται με τον ίδιο να πέφτει στην πισίνα, και ρίχνει παγωμένο νερό στα γεννητικά του όργανα για να καταπνίξει την ερωτική του επιθυμία προς την Βίκι. Όταν η σχέση τους χάνεται λόγω της βίας, το νερό μετατρέπεται σε πάγο, σαν αυτόν που ζητάει μάταια από τον προπονητή του για να δροσιστεί.

Το αποτέλεσμα της σωματικής και λεκτικής βίας στην καθημερινότητα (από μια καμένη μπριζόλα, μέχρι την υποψία μοιχείας) είναι ο παραλληλισμός του Λα Μότα «ζώο» σε πολλές στιγμές στης ταινίας (I’m not an animal), αυτό υπογραμμίζεται με τους ήχους των χτυπημάτων στο ρινγκ που έγιναν από κραυγές ζώων της ζούγκλας και το όνομα “Bronx Bull”. Η παθογένεια του Λα Μότα έχει άφθονες παραμέτρους όσον αφορά τη σαδομαζοχιστική βία, την αυτολύπηση, τις εμμονές, την ερωτική παράνοια και τις ενοχές που πολλοί προσπαθούν εσφαλμένα να αναλύσουν με φροϋδικούς όρους και όχι με βάση τη σεξουαλική καταστολή που πηγάζει από τον ενοχικό Καθολικισμό και το υπαρξιακό αυτομαστίγωμα.


O Τζέικ Λα Μότα σε μια στάση που παραπέμπει στη σταύρωση


Η παρόμοια εικόνα στον Τελευταίο Πειρασμό

Ο Λα Μότα υποπτεύεται την ύψιστη μοιχεία, τη σχέση της γυναίκας του με το αδελφό του, με μια ενοχική επιθυμία να είναι πραγματικότητα για να νομιμοποιήσει τη βία μέσα του μεταθέτοντας το βάρος της αμαρτίας από τις πλάτες του. Η άγρια επιθετικότητα του Λα Μότα απέναντι στον μποξέρ Τζανίρο -η Βίκι παρατήρησε πως είναι όμορφος- όπως και η ανάγκη του να τον απατήσει για να σκοτώσει με τις γροθιές του τον εραστή της φανερώνουν ένα λανθάνον ομοφυλοφιλικό πάθος (I don’t know if I want to fight him or fuck him) – που όμως είναι συχνό φαινόμενο στον τρόπο ομιλίας των μαφιόζων- και μια παρανοϊκή ενδοοικογενειακή ζηλοτυπία. Η μετάθεση της λανθάνουσας ερωτικής οργής στο πρόσωπο του Τζανίρο είναι ο μηχανισμός εξαγνισμού των παράνομων πόθων. Η υπερηφάνεια του δίνει άλλοθι για τις πιο εξευτελιστικές συμπεριφορές σαν σαδιστής, ενώ εφευρίσκει εμπόδια για να γίνει η ζωή του πιο δύσκολη σε μια μαζοχιστική τάση να ανέβει το δικό του Γολγοθά. Στην προσπάθειά του να γίνει άφθαρτο τοτέμ θαυμασμού, ωθεί την πνευματική του υπεροχή μέσα από την επιβολή στο ρινγκ. Επιβάλλεται να μείνει σωματικά όρθιος όταν πνευματικά πέφτει από το θείο βάθρο. Έτσι υιοθετεί το σύμπλεγμα ανδρικής υπεροχής των Καθολικών Ιταλοαμερικανών γκάνγκστερ που δείχνει να απεχθάνεται. Η μεγαλομανής ύβρη και η στέρηση ανθρώπινη επαφής στρώνουν το μαζοχιστικό δρόμο για μια Θεϊκών διαστάσεων νίκη και την αποδοχή της τιμωρίας, ικανοποιώντας τις σαδιστικές ορέξεις του κοινού – παρατηρητών της πτώσης – και την αυτοκαταστροφική μανία του.
Η κατακλείδα της ταινίας είναι το απόσπασμα από το κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο «ήμουν τυφλός και τώρα είδα»


To αίμα στα σχοινιά, απομεινάρι της θυσίας

“I just come out of confession and the priest gives me the usual penance. Ten Hail Marys, ten Our Fathers, ten whatever … Those things, they don’t mean anything to me. They’re just words … I mean, if I do something wrong, I just want to pay for it my way, so I do my own penance for my own sins” Mean Streets

Ο νατουραλισμός στη γλώσσα και η αυθεντικότητα των μικροκακοποιών των Κακόφημων Δρόμων, έχει σαν βάση την κληρονομημένη macho ηθική των ηρώων και τις θρησκευτικές τους αναστολές από τις παραδόσεις των Ιταλικών δογμάτων. Ένα πολιτισμικό κενό υποβόσκει ανάμεσα στους εκπρόσωπους της παράδοσης (η μουσική υπόκρουση είναι πάντα η όπερα) και στους σύγχρονους γκάνγκστερ (που συνοδεύονται από το rock των Ρόλινγκ Στόουνς και την pop του Φιλ Σπέκτορ). Η σκυτάλη βίας θα κουβαλάει τα βιώματα του Καθολικισμού και την παραδοσιακή αίσθηση εξιλέωσης μέσα από πράξεις συμπάθειας και αγαθοεργίας. Όπως ακριβώς αισθάνεται ο Τσάρλι (Καιτέλ) απέναντι στον Τζόνι Μποι (Ντε Νίρο), σαν project σωτηρίας για έναν άνθρωπο που δεν τη ζήτησε ποτέ -όπως η ανήλικη πόρνη στον Ταξιτζή– για να εξιλεωθεί ωφελιμιστικά ο ίδιος σύμφωνα με το δικό του μόρφωμα θρησκευτικής ευθύνης. Ο Τσάρλι είναι ένας σύγχρονος άγιος που ζει ανάμεσα σε γκάνγκστερ και προσπαθεί να είναι μάρτυρας του δικού του Γολγοθά διατηρώντας το βίαιο πρεστίζ του στη γειτονιά αλλά και να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις και στις αξίες των πρεσβυτέρων. O Τσάρλι ευλογεί σε μορφή παρωδίας τους κολλητούς και ξεσπάει καυγάς όταν το αστείο παρατραβάει (bless my balls), έχει στο διαμέρισμά του εικόνες του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης (όπως ο Λα Μότα) αλλά δεν μπορεί να κατανοήσει την ουσία του πάθους του αγίου που θαυμάζει.


Ο Τσάρλι νιώθει τον πόνο της φωτιάς


και Τράβις δοκιμάζει την αντοχή του στη φωτιά

Από τη μια ο Τσάρλι έχει τη μαζοχιστική ανάγκη να υποφέρει για τις αμαρτίες κάποιου άλλου. Το χρέος του Τζόνι Μπόι στον μαφιόζο της γειτονιάς θα γίνει δική του ευθύνη και δύσβατο μονοπάτι εξιλέωσης. Αν και έχει μια ιδέα Θεού ως βασανιστή και ως εμπόδιο προς τη Γη της επαγγελίας, αισθάνεται μέσα του ότι εφόσον βασανίζεται από Αυτόν τότε θα πρέπει και να υπάρχει. Από την άλλη η μαζοχιστική του γοητεία που του ασκεί το προσωπικό του μαρτύριο σε όρους γειτονιάς και βίας του προσδίδουν αλαζονεία και ματαιοδοξία που τον απομακρύνει από το βαθύτερο νόημα της εσωτερικής πάλης του. Ο Τζόνι Μπόι με το αναρχικό τρόπο ζωής του και με το ανέμελο death wish, σαμποτάρει το Ιταλοαμερικάνικο σύστημα αξιών και την ιεραρχία σεβασμού ξοδεύοντας αλόγιστα ενώ το χρέος του μεγαλώνει. Μια κοινωνική ανισορροπία που ο Τσάρλι χρεώνεται για να αποκτήσει τον σεβασμό των γκάνγκστερ και να εξαγνιστεί στα μάτια του Αγ. Φραγκίσκου. Ο Τσάρλι υποφέρει και διχάζεται από το δίπολο Παναγίας/πόρνης στο πρόσωπο της Τερέζα, την οποία ενώ θέλει να παντρευτεί οι προγαμιαία σχέση τους και το σεξ σε δωμάτια ξενοδοχείων τον κάνουν να τη βλέπει σαν γκόμενα της γειτονιάς (broad). Ενώ ο ίδιος την παρακολουθεί ηδονοβλεπτικά με το τηλεσκόπιο να γδύνεται και ενώ δεν τηρεί την υπόσχεσή του να κλείσει τα μάτια του ενώ αυτή γδύνεται (της φέρεται σαν κοινή γυναίκα) και αμφιταλαντεύεται στο αν είναι αρκετά αγνή για γάμο. Ο ίδιος της εξομολογείται ότι σε ένα όνειρό του μαζί της εκσπερμάτωσε αίμα. Η σιγοβράζουσα βία που καλλιεργείται μέσα του εξαιτίας αυτού του Καθολικού διχασμού εκφράζεται με το να σχηματίζει όπλο με τα δάχτυλά του και να τη σημαδεύει, ενώ το ακούμε να εκπυρσοκροτεί στη φαντασία του.

Ο Τσάρλι σε συμβολική στάση απέναντι στο αντικείμενο του πόθου

The pain in hell has two sides. The kind you can touch with your hand; the kind you can feel in your heart… your soul, the spiritual side. And you know… the worst of the two is the spiritual. Mean Streets

Ο ήρωας έχει ριζωμένα τα χρηστά του ήθη στον μαζοχιστικό Καθολικισμό και μπερδεμένος ψάχνει την αυτοτιμωρία ώστε να αποδειχθεί ανάξιος. Στο φινάλε, η τιμωρία από τον εκτελεστή του διπλανού αυτοκινήτου ανακοινώνεται με ρητά από τις γραφές (now is the time). Ο Τσάρλι ματώνει στο λαιμό και τις παλάμες, μια προσομοίωση του μαρτυρίου του Αγίου Φραγκίσκου που με τα στίγματά του μάτωνε τις παλάμες του. Το τρακάρισμα προκαλεί πλημμύρα και στην θρησκευτική εικονοποιεία του τέλους, το νερό ανακατεύεται με το αίμα και ο Τσάρλι γονατίζει σε στάση προσευχής αιμορραγώντας από τις παλάμες του.

Ο Τσάρλι όμως στην πραγματικότητα δεν έχει το χριστιανικό ήθος που νομίζει. Όταν ένας ζητιάνος πλησιάζει το αυτοκίνητό τους στο φανάρι, όχι μόνο δεν νοιάζεται αλλά κάνει χιούμορ εις βάρος του. Όμως η συμπόνια (compassion) είναι μια από τις επτά βασικές πράξεις ελέους των Καθολικών, φιλοσοφία που εξερευνείται δεκαετίες αργότερα στα Σταυροδρόμια της Ψυχής. Εκείνη η ταινία μιλούσε για τις επτά πράξεις του ελέους που είναι να ταΐσεις τον πεινασμένο, να δώσεις νερό στον διψασμένο, να ντύσεις τον γυμνό, να δώσεις στέγη στον άστεγο, να επισκεφτείς τον άρρωστο, να ελευθερώσεις τον κρατούμενο και να θάψεις τον νεκρό. Υπάρχουν και οι επτά πνευματικές πράξεις ελέους, το να καθοδηγήσεις τον αφελή, να συμβουλεύσεις αυτόν που είναι σε αμφιβολία, να επιπλήξεις τον αμαρτωλό, να υποφέρεις την αδικία, να συγχωρείς το άδικο, να παρηγορείς τον λυπημένο και να προσεύχεσαι για τους νεκρούς. Πρέπει κάποιος να παρακολουθήσει την ταινία έχοντας στο μυαλό του αυτές τις διδασκαλίες για να κατανοήσει το τριήμερο μαρτύριο του νοσοκόμου Φρανκ που υποδύονταν ο Νίκολας Κέιτζ και αυτό το manual Καθολικού ενάρετου βίου του ξέσκιζε την ψυχή.


To όραμα της ανάστασης των νεκρών στο Bringing Out The Dead

…η ίδια εικόνα στον Τελευταίο Πειρασμό

Ενώ ο Τράβις κυκλοφορούσε με ταξί, και κουβαλούσε τους καταραμένους πριν μετατραπεί σε εξολοθρευτή άγγελο, ο νοσοκόμος Φράνκ κυκλοφορεί με ασθενοφόρο προσπαθώντας να μετατραπεί σε φύλακα άγγελο. Εθισμένος στη διάσωση «ασήμαντων» ζωών, χωρίς συναισθηματικό σύνδεσμο με τη σωτηρία και αναζητώντας τη λύτρωση στην αγκαλιά της …Mary (!). Οι υποβαθμισμένες συνοικίες της Νέας Υόρκης είναι η κόλαση, όχι ιδωμένη με τα μάτια αποστροφής και οργής του Τράβις, αλλά με τη απόπειρα συμπόνιας και αυταπάρνησης του Φράνκ που κουβαλάει μαζοχιστικά την ενοχή μιας κοπέλας που πέθανε μέσα στα χέρια του και διχάζεται απέναντι στην επιλογή του να επιλέξει τον θάνατο ως λύτρωση σε μια επικείμενη ευθανασία ενός ασθενή. Η απεικόνιση του Καθολικισμού βρίσκεται σε κάθε πλάνο του οργιώδους τριήμερου hangover. Οι έννοιες αντιστρέφονται και όλα μοιάζουν με μια παρανοημένη πραγματιικότητα. Τα καταπραϋντικά ναρκωτικά δημιουργούν trip παράνοιας, το νερό θα φέρει το θάνατο σε έναν ασθενή που το ζητά απεγνωσμένα και στα άθλια υπόγεια ο Φρανκ γίνεται μάρτυρας μιας παρθενογένεσης. Οι ήρωες «πλένουν τα χέρια τους» συχνά, και οι νοσοκόμοι πραγματοποιούν μια παρωδία του θαύματος της ανάστασης νεκρών σε ένα σκοτεινό γκοθ μπαρ.

“It’s all bullshit except the pain. The pain of hell. The burn from a lighted match increased a million times. Infinite. Now, you don’t fuck around with the infinite” Mean Streets

Όπως φαίνεται στην παραπάνω ατάκα, η θυσία του Ιησού δεν είναι ο πόνος του σταυρού αλλά τα χρόνια σαν θνητός που περνούν σαν στιγμή από τα μάτια του, ώστε να εκπληρώσει το έργο και το καθήκον σαν Μεσσίας. Τον άχαρο ρόλο θα επωμιστεί ο Ιούδας (Καιτέλ) που θα οργιστεί επειδή θα χρησιμοποιηθεί από τον Ιησού για την ύστατη προδοσία (Remember what you said to me? You took me in your arms, do you remember? And you begged me: Betray me, betray me. I have to be crucified).
Όπως ο Τζέικ Λα Μότα, ο Τσάρλι, ο J.R., ο Μάξ Κέιντι και ο Χένρι Χιλ, έτσι και ο Ιησούς είναι ένας ακόμα Σκορσεζικός ήρωας που θα διαβεί το δύσκολο δρόμο της λύτρωσης με τους ίδιους άδικους και μαζοχιστικούς όρους. Το happy end ας μην το αναζητάμε στην οθόνη, συνήθως οι ήρωες που αγαπάμε καίγονται.
Καίγονται όπως ο Έις Ρόθστιν του Καζίνο όταν ανατινάζεται το αυτοκίνητό του, σε μια τεράστια φωτιά που μοιάζει με τη φλόγα ενός σπίρτου πολλαπλασιασμένη επί εκατομμύρια φορές.

Το άπειρο… Δεν τα βάζεις με το άπειρο…


Η συμβολική πύρινη έκρηξη στο ξεκίνημα του Καζίνο

Advertisements

About InfluencesOnly

a television version of a person with a broken heart
This entry was posted in Cinema. Bookmark the permalink.

One Response to “Martyr” Scorsese

  1. Zisis says:

    Απίστευτα προσεγμένο αφιέρωμα. Μπράβο.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s